چه نظر اوّل و يا ثانى بر بليغ‌ترين وجه و تفسيرى ؛ چنانچه تصريح نموده به همين معنى صاحب جواهر ؛ زيرا فرموده بلكه ممكن است دعواى ظهور اين اخبار در نهى از تعقيب نظر اتفاقى را به نظر عمدى ؛ چنانچه غالبا اين‌طور است در خارج براى جلوه دادن شيطان ؛ انتهى . و شكى نيست كه اين اخبار مطلق است از حيث نظر نمودن به صورت و كفّين و غير اين دو از ساير اعضا و جوارح بلكه ظاهر و غالب و شايع صورت و كفّين است ؛ پس خارج نمودن وجه و كفّين و اختصاص اخبار باب را به نظر به غير وجه و كفين ، چنانچه صاحب حدائق فرموده ، بعيد است از تحقيق جدّا بلكه خلاف اخبار و ادلّه است ؛ و شاهد بر اين معناى متظاهر مدّعا همانا حمل محدّث كاشانى مرحوم فيض است در مفاتيح در آنجا كه فرموده : و امّا آن نظرى كه برخورد كند به اجنبيّه اتفاقا بدون قصد و اراده ؛ پس تعلق نخواهد گرفت به چنين نظرى حكمى اصلا ؛ و بر همين معنى حمل مىشود حديث مشهور « الاولى لك و الثانية عليك » تمام شد كلام فيض . و مخفى نماند جمله‌اى از اين اخبار موجود است در وسائل الشيعه مرحوم شيخ حرّ عاملى در باب حرمت نظر به زن‌هاى اجانب ، حتى كفار از صورت و موهاى سرهاشان . طايفهء چهارم : اخبارى است كه دلالت دارد بر مدح و تعريف اشخاصى كه برمىگردانند چشم‌هاى خود را پس از نظر اتفاقى ؛ و كيفيت ثواب‌هاى معيّنه براى آن‌ها ؛ و وجوب برگرداندن چشم را از نظر به اجنبيّه ؛ مانند روايتى كه از حضرت امام صادق عليه السلام وارد است فرمود : هركسى نظر كند به زن كسى و برگرداند چشمان خود را به سمت آسمان ، يا بر هم بگذارد ، برنگرداند چشمانش را به جانب خود مگر آن‌كه خدا حوريه‌اى به او تزويج نمايد . و در روايت ديگر است : برنمىگرداند چشمش را به سوى خود تا آن‌كه عقب در آورد خدا اين بنده را ايمانى كه طعم و مزّهء آن ايمان را بچشد . و مثل حديثى كه باز از حضرت صادق عليه السلام مرويست و حاصل مضمونش چنين است : ضررى ندارد نظر نمودن به موى سر و بدن مجنونه ؛ يعنى زن ديوانه تا وقتى كه تعمّد در نظر نباشد ( كافى و فقيه ) . و مثل آنچه در كافى نقل شده از حضرتش : حلال نيست براى بىبى مالكه نظر نمودن به غلامش به جزيى از بدن بىبى ، مگر به موى سر او ، آن هم بدون تعمّد در نظر . « 1 » و در حديث اربعمأة مذكور است : هرگاه ببيند يكى از شما زنى را كه خوشگل بود و مورد توجه شما گرديد ، پس برويد در خانه و متوجه شويد به عيال خود ؛ زيرا در نزد عيال حلال بىاشكال شما است مانند آنچه ديده‌ايد ؛ و قرار ندهد البته يكى از شما براى شيطان تسلّطى و راهى را

--> ( 1 ) . كافى ، ج 5 ، ص 531